Romeinse cijfers uitleg

Romeinse cijfers vormen een talstelsel uit het oude Rome. Het is geen positiestelsel zoals ons decimale stelsel, maar een additief stelsel: de waarde van een getal is het totaal van de samenstellende symbolen.

Zeven symbolen

Het hele stelsel draait om zeven letters. Elke letter heeft een vaste waarde, waar hij ook staat.

Optellen en aftrekken

Je leest een Romeins cijfer van links naar rechts. Staat een kleiner symbool achter een groter symbool, dan tel je op: LX is 50 + 10 = 60. Staat het kleinere symbool vóór het grotere, dan trek je af: IX is 10 − 1 = 9.

Zo wordt 35 geschreven als XXXV (drie keer tien plus vijf) en 125 als CXXV (100 + 20 + 5).

De regels op een rij

• Hetzelfde symbool staat maximaal drie keer achter elkaar. Daarom is 4 geen IIII maar IV.
• Alleen I, X en C mogen worden afgetrokken — en alleen van de eerstvolgende twee hogere symbolen. Dus IV en IX, XL en XC, CD en CM.
• V, L en D worden nooit afgetrokken en komen nooit dubbel voor. 10 is X, niet VV.
• Met deze zeven symbolen schrijf je alleen hele, positieve getallen. Er is geen symbool voor 0 en geen manier om een negatief getal op te schrijven.

Waarom geen nul?

De Romeinen hadden de nul simpelweg niet nodig. In een additief stelsel schrijf je op wat er is; voor ‘niets’ gebruikten ze het Latijnse woord nulla. Pas met de komst van het Arabische cijferstelsel werd de nul als cijfer onmisbaar, omdat je daarin lege posities moet kunnen aangeven.

Breuken kenden de Romeinen overigens wél, alleen schreven ze die niet met deze zeven letters. Daarvoor hadden ze aparte tekens op basis van twaalfden, zoals de S (semis) voor een half en losse puntjes voor elk twaalfde deel.

Getallen boven de 3999

Met de standaardnotatie kom je tot MMMCMXCIX (3999). Voor grotere getallen zetten de Romeinen een streep boven een symbool, het vinculum, wat de waarde maal duizend betekende. Die schrijfwijze wordt tegenwoordig nauwelijks nog gebruikt.

Zelf aan de slag

Een getal omzetten van en naar Romeinse cijfers.

Oefenen met twaalf vragen en direct nakijken.

Het overzicht 1 t/m 100 om te printen.